سخنرانی دکتر خسروپناه در همایش ابن سینا در متن آثارش درباره نوآوری‌های ابن سینا در نظام فلسفی خود و اهمیت احیاء و تصحیح آثار متفکران و دشواری های آن

نوشته شده در تاریخ ۱۰:۴۶:۰۰ ۱۳۹۶/۰۶/۱۳ و در حوزه های تک صفحه ای - ۰ نظر
سخنرانی دکتر خسروپناه در همایش ابن سینا در متن آثارش درباره نوآوری‌های ابن سینا در نظام فلسفی خود و اهمیت احیاء و تصحیح آثار متفکران و دشواری های آن
حکمت و فلسفه: سخنرانی دکتر خسروپناه در همایش ابن سینا در متن آثارش درباره نوآوری‌های ابن سینا در نظام فلسفی خود و اهمیت احیاء و تصحیح آثار متفکران و دشواری های آن

   سخنان استاد خسروپناه درباره نوآوری‌های ابن سینا در نظام فلسفی خود و اهمیت احیاء و تصحیح آثار متفکران و دشواری های آن

حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، رئیس موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران در همایش ابن سینا در متن آثارش سخنان خود را درباره اهمیت احیای آثار متفکران ایراد کردند و ادامه دادند: این نشست را متمایز از دیگر نشستها دانست چون قرار است که در این نشست ابن سینا در متن آثارش معرفی شود و افزود: معرفی یک متفکر از طریق آثارش با معرفی همان متفکر آن از طریق شارحان و حتی منتقدانش متفاوت است و اگر بخواهیم متفکری را بی‌واسطه بشناسیم بهتر است از طریق شناخت آثارش او را بشناسیم. وی  گفت ابن‌سینا فیلسوف جامعی بود، هرچند به دلایلی او را شیخ الرئیس نامیدند و نه معلم ثالث. او در زمینه‌های مختلف قلم زد و آثاری دارد وی افزود: ابن سینا در سن 58 سالگی صاحب آثار متعددی بود که نشان‌دهنده بلوغ اوست؛ متولد 370 و متوفی 428 ه. ق. وی یک نظام فلسفی‌ داشت گرچه از ارسطو و نوافلاطونیان استفاده فراوان برده و خود ایشان در دانشنامه علایی ارسطاطیس را امام حکیمان و آموزگار فیلسوفان نام نهاده است و ارسطو برای او جایگاه مهمی دارد ولی خودش به یک نظام فلسفی رسید. نظامی که خودش از آن تعبیر کرده به الحکمه المشرقیه و در منطق شفا این عنوان را نام برده و سهروردی به احتمال قوی هم از این عنوان و هم از شیوه و روش ابن سینا در الحکمه المشرقیه بهره برده است.  ابن‌سینا دارای نظام فلسفی است یعنی که فلسفه او علاوه بر بحث از امور عامه، جواهر و اعراض، مسائل جهان‌شناسی، نظام معرفت‌شناسی، علم النفس فلسفی و دیگر حوزه ها را نیز در بر می گیرد. حتی می‌توان نظام عرفانی‌ هم در تفکر او دید؛ یعنی از کنار هم گذاردن نمط هشتم و نهم و دهم اشارات ابن سینا و مخصوصا مقامات العارفین (نمط نهم)، رساله‌حی‌بن یقظان، رساله فی العشق و مانند آن به نظامی عرفانی دست یافت. او همچنین آثاری در علوم پزشکی، هیأت و مانند آن داشته است، این در حالی است که اغلب ابن‌سینا را فقط به‌عنوان یک پزشک معرفی می کنند. او هم پزشک بود و هم طبیعیدان و ...و از همه مهم تر فیلسوف بود. ادیب بود و دارای اشعار، غزلیات و رباعیاتی به زبان فارسی و عربی است اما باید ابعاد مختلف تفکر  او را شناخت و بررسی کرد.

خسروپناه گفت محققان او را شخصیتی نمی دانند  که صرفا به گردآوری مطالب اکتفا کرده بلکه او نوآوری‌هایی نیز داشته  است و سپس یادآور شد: زمانی که دکتر برتولاچی با اعضای هیات علمی موسسه جلسه‌ای داشت گزارشی از الهیات شفای ابن‌سینا و مقایسه آن با متافیزیک ارسطو ارائه کرد که نشان می داد ابن‌سینا 15 تا 20 درصد از متافیزیک ارسطو تاثیر پذیرفته است. البته او اینکه احیانا از چه کسان دیگری متاثر بوده است را مورد تحقیق قرار نداده بود. برخی گمان می‌کنند الهیات بوعلی همان متافیزیک ارسطوست در حالی که اینگونه نبوده و او نوآوری‌هایی در این زمینه داشته است. وی ادامه داد به ایشان گفتم اگر اشارات بوعلی مورد تحقیق قرار دهند نوآوری های ایشان در اشارات بمراتب بیش از الهیات شفاست. به گفته این استاد فلسفه برای آنکه نوآوری‌های ابن‌سینا بیشتر مشخص شود نیازمند احیای آثار او و مقایسه با سایر آثار دیگران است. سپس ایشان برخی از این نوآوریها در آثار او را بر شمردند:.
وی در همین باره توضیح داد: رابطه حکمت نظری و عملی از جمله نوآوری‌های ابن‌سیناست. الهیات فلسفی او نیز با طبیعیات و ریاضیات و پزشکی او مربوط است به‌گونه‌ای که اگر کسی کتاب قانون بوعلی را بخواهد بخواند و بفهمد حتما باید الهیات ابن‌سینا را خوانده و فهمیده باشد؛ چون دقیقا بین کتاب قانون و طبیعیات و الهیات ابن سینا رابطه وثیقی وجود دارد. ایشان اگر از اخلاق اربعه بحث می کند حتما با طبیعیات او در ارتباط است و همچنین با الهیات او.
دیگر نوآوری او درباره خلود نفس است. در بیان وی رابطه نفس و بدن و تاثیر متقابل بین آنها نکاتی است که قبلا در نوافلاطونیان و ارسطو ندیده ایم و همینطور استدلال نظم و مسائلی از این قبیل. نزد اهل منطق تقسیم قیاس اقترانی به حملی و شرطی از نوآوریهای ابن سینا محسوب می گردد و پیوندی که بین فلسفه و دین برقرار می کند مخصوصا در تبیین واجب و ممکن یا تبیین مساله معاد که پیوند وثیقی با دین شناسی او دارد و یا تقسیم بندی معقولات اولی و ثانی و بعضی قواعد فلسفی مثل کل ممکن زوج ترکیبی  و الواجب الذاتی واجب من جمیع جهات ... از دیگر ابداعات ابن‌سینا است. شاید این مسائل در آثار دیگران باشد ولی تبدیل به قاعده فلسفی شدن از نوآوری های ایشان است. پس ابن سینا هم فیلسوف جامعی  بود و هم یک فیلسوف مبدعی بود که دارای یک نظام فلسفی است و به یک حکمت مشرقی دست یافت.
وی در بخش دیگری از سخنانش به اهمیت و ضرورت تصحیح متون متفکران اسلامی اشاره کرد و گفت: برخی معتقدند نیازمند احیای تراث اسلامی نیستیم در حالی که این تفکر کاملا غلط، نادرست و زاییده نگاه پوزیتویستی است. آثار متفکران اسلامی بخشی از تمدن اسلامی است و اگر جامعه ما به تمدن اسلامی توجه کند هویت می یابد و هویت یک جامعه نیز تمدن‌ساز است.
رئیس موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه با تاکید بر تفاوت بین آثار تجربی و فلسفی گفت: آثار فلاسفه جزو تاریخ فلسفه و تاریخ فلسفه هم جزو فلسفه است. وی بیان کرد که معتقد است آثار موجود در تاریخ علوم تجربی مانند قانون و طبیعیات بوعلی سینا می تواند در روش شناسی علم و مباحث فلسفه علم مفید واقع گردد و این کتب طبیعیاتی می توانند به پرسش های فلسفه علم پاسخ دهند. ولی با اینکه در حوزه آثار فلسفی، آثار فلاسفه در گذشته  جزو تاریخ فلسفه محسوب می گردند اما تاریخ فلسفه جزو فلسفه است. به عبارتی اگر کتابهایی مانند  الهیات شفا، اشارات یا دانشنامه علایی و ... ابن سینا را می‌خوانیم این نیست که فقط تاریخ فلسفه خوانده ایم بلکه در واقع فلسفه خوانده‌ایم و نه تاریخ فلسفه را.
پس مسائل مطرح در فلسفه ابن سینا مسائل روز و مطرحی است. و این متون عبارتست از آماده‌سازی متون کهن براساس مقابله و سنجش نسخه‌های خطی، اصلاح اغلاط، اشتباهات، تحریفات و تصریفات و نهایتا آماده کردن متن نهایی است وی گفت: این کار کار بسیار ارزشمندی است. کار تصحیح متن کار پرسابقه است و کار جدیدی نیست و در گذشته هم صورت گرفته و در میان شاگردان اهل حکمت و دانش و معرفت مقرون به سابقه است به طوری که شاگردان، متون را نزد اساتید خود قرائت می کرده اند و حتی ردپای این کار می توان نزد اصحاب اهل‌بیت یافت. بعد از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) عده ای مانند مغیره و امثال ذلک نسخه اصلی را از نساخ می گرفته اند و از روی نسخه اصلی و صحیح روایت، روایت را تحریف و جعل می کرده اند. به همین دلیل در آنزمان شاگردان ائمه مخصوصا امام هادی کتابها را نزد ایشان قرائت می کردند و این سنت ادامه پیدا کرده و تاکنون ادامه دارد و در حوزه نیز اگر کسی اجازه روایی به شاگرد خود می داد اینان کسانی بودند که حدیث شناس بودند و می توانستند مثلا تشخیص دهند که این نسخه نسخه شیخ صدوق یا کلینی است و قدرت تشخیص حدیث صحیح از ناصحیح را نیز داشتند. امروزه کارها بسیار دقیق تر شده است. وی گفت به غیر از کتابهایی که در کتابخانه مجلس، کتابخانه ملی و کتابخانه مرحوم آیت الله مرعشی نجفی موجود است که آثار ارزشمندی هستندکتاب‌های خطی مهمی که در کتابخانه سلیمانیه استانبول یا کتابخانه‌های اسلام‌آباد پاکستان و ترکیه و یا کتابخانه های هند موجود است که متاسفانه برخی از اینها در شرایط مناسبی نگهداری نمی شوند و در حال از بین رفتن اند و شایسته است که رایزن های فرهنگی به این مهم توجه کنند. وی ادامه داد: یکی از کارهای مهم ملی احیاء تراث اسلامی، شناسایی این نسخه‌ها و احیای آنها است. وی با بیان خاطراتی از مرحوم علامه عسگری و در محضر مرحوم استاد معرفت که می فرمودند که پدربزرگ مرحوم عسگری یک دوره کامل فقه را با مشقت فراوان و در زیر نور مهتاب نوشته بودند که متاسفانه بعد از فوت ایشان این آثار در میان وارثان آنمرحوم تقسیم شد و دچار سرنوشت نامعلومی گردیدند.
وی یکی از کارهای موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران را احیاء آثار باارزش در حوزه آثار ماندگار حکمت فلسفی اصفهان دانست. وی در ادامه کار احیاء را مشتمل بر تبحر در نسخه شناسی، و شناخت فهارس چاپی، و در مرحله بعد تبحر کافی در بررسی نسخ و اصالت آنها و در مرحله آخر شناخت کافی از روش‌شناسی تصحیح دانست که  کار بسیار پیچیده‌ای است و کسی که متون کهن را تصحیح می‌کند باید به زبان مولف و دانش متن  و علم مورد مطالعه دانست  و علاوه بر این تسلط بر منابع آن دانش را نیز داشته باشد تا بتواند به درستی کار تصحیح را انجام دهد.
استاد خسروپناه گفت اگر مصححان را مجنون، عاشق و شیفتگان معرفت و حکمت بنامیم سخن گزافه ای نیست. ایشان  سپس در توضیح سختی کار تصحیح به  اثر سه جلدی خود در شرح منظومه و اسفار حضرت امام(ره) اشاره کرده و سپس از کار در دست چاپ دیگرشان درباره شرح علامه  حلی بر تجرید خواجه و شرح قوشچی که دو شرح شیعی و سنی است و سختی های مقابله و شرح آنها یاد کردند. کاری بسیار سخت و طاقت فرسا که هم حوصله زیادی می طلبید و هم توان فکری در فهم درستی یا نادرستی عبارات.
ایشان در بیان اهمیت این کار، مصادیقی را از راه یافتن اشتباهات در تصحیح الهیات شفاء و برهان شفاء برشمردند. وی از زحمات استادبیدارفر که به تصحیح المباحثات اهتمام ورزید قدردانی نمود و وی را چهره ایی خدوم و احیاگر آثار حکمی و معرفتی خواند. و از آثار قابل ملاحظه دیگری مانند  "سخن ابن سینا و بیان بهمنیار" اثر استاد ابراهیمی دینانی و "التعلیقات" به تصحیح دکتر موسویان، "المختصر الاوسط فی المنطق" به سعی و کوشش دکتر یوسف ثانی و رساله "المجالس السبعه" با تلاش دکتر محمدی به عنوان آثار شاخص در این زمینه نام برد. و از تمامی محققانی که آمادگی این کار را دارند درخواست نمود برای تصحیح آثار ابن سینا قدم پیش بگذارند.
و در پایان سخنان خود را با یک دوبیتی از ابن سینا به پایان برد:
ماییم به عفو تو تولا کرده
وزطاعت و معصیت تبرا کرده
آنجا که عنایت تو باشد باشد
ناکرده چو کرده کرده چو ناکرده