سخنرانی دکتر اسداللّه فلّاحی در همایش ابن سینا در متن آثارش تحت عنوان (تصحیح "مدخل منطق" الشفاء)

نوشته شده در تاریخ ۱۰:۳۷:۰۰ ۱۳۹۶/۰۶/۱۳ و در حوزه های تک صفحه ای - ۰ نظر
سخنرانی دکتر اسداللّه فلّاحی در همایش ابن سینا در متن آثارش تحت عنوان (تصحیح "مدخل منطق" الشفاء)
حکمت و فلسفه: سخنرانی دکتر اسداللّه فلّاحی در همایش ابن سینا در متن آثارش تحت عنوان (تصحیح "مدخل منطق" الشفاء)

"الشفاء" مهم‌ترین و جامع‌ترین اثر ابن سینا، به زبان عربی است  و معمولا به عنوان اثر اصلی ابن سینا شناخته می شود که گاهی در امر تصحیح مورد بی مهری نیز واقع شده است درحالی که این اثر در موارد بسیاری منبعی الهام بخش و ارزشمند برای محققان  و پژوهشگران در طول تاریخ  به شمار می رود. دکتر اسدالله فلاحی یکی از پژوهشگران پرکار است که  کار خود برای تصحیح شفا مدخل منطق بتازگی آغاز کرده‌اند.

وی سخنرانی خود را در این همایش با عنوان (تصحیح «مدخل منطق» الشفاء) ارائه نمودند. وی سخنان خود را با ارائه تصویری اجمالی از مدخل منطق شفا و نکاتی درباره تصحیح این کتاب آغاز کرد. وی گفت: تاکنون تنها یک تصحیح از مدخل منطق شفا انجام شده که در سال 1952 در حدود 65 سال قبل به مناسبت هزاره میلاد ابن سینا این کتاب در مصر مورد تصحیح قرار گرفته است. ایشان ادامه داد: به نظر می رسد واقعا ضرورت بازنگری این تصحیح بعد از 65 سال از اخرین تصحیح آن امری جدی است. این کتاب همچنین در سال 1405 ه . ق  مطابق 1364 ه. ش توسط انتشارات آیت الله مرعشی نجفی تجدید چاپ شده است. ایشان سپس مقداری در خصوص فصول مختلف این کتاب توضیحاتی را ارائه دادند. منطق شفا از 9 بخش تشکیل شده است و فنون نه گانه‌ای که در منطق شفاء مطرح شده‌اند، عبارتند از:

1. ایساغوجی یا مدخل منطق که در آن از معرفی منطق و سایر علوم؛ فایده و موضوع منطق؛ تعریف لفظ مفرد و مرکب ؛ بررسی نظریات گوناگون در مورد ذاتی و عرضی ؛ بررسی نظرات گوناگون در باره آنچه بر ماهیت دلالت می‌کند؛ تقسیم لفظ مفرد کلی به اقسام پنج گانه؛ جنس ؛ نوع ؛ بررسی تعاریف نوع؛ کلی طبیعی، عقلی و منطقی؛ فصل؛ عرض خاص و عام؛ اشتراکات و اختلافات کلیات خمس با یک دیگر... بحث شده است.
2 .قاطیغوریاس یا مقولات که در آن از اجناس عالی ماهیات ممکنه که آنها را « مقولات عشر » می‌نامند گفت وگو شده است.
3. باری ارمنیاس یا عبارت که مشتمل بر مباحث قضایا می‌باشد.
4. آنالوطیقای اول یا تحلیلات اول که در آن از صورت قیاس مطلق، اقسام گوناگون قیاس و اشکال مختلف قیاس بحث شده است.

5. آنالوطیقای دوم یا تحلیلات دوم که در آن از برهان؛ یعنی قیاسی که مقدماتش قضایای یقینی باشد، سخن به میان آمده است.
6. طوبیقا یا جدل که در آن از شناخت قیاس جدلی و فایده و اصطلاحات مربوط به آن بحث شده است.
7. سوفسطیقا یا سفسطه که در آن از شناخت مغالطه و اقسام آن و کیفیت مقابله با هر قسم، بحث شده است.
8. ریطوریقا یا خطابه که در آن از فایده خطابه، اغراض اولیه خطیب، تحسینات و اختیار الفاظ برای تعبیرات و... سخن گفته شده است.
9. بوطیقا یا شعر که در آن از تعریف شعر، انواع صنعت‌های شعری ، اغراض کلی شعرا، مناسبت تعداد ابیات با اغراض و... بحث شده است.
بخش اول مدخل در واقع ایساغوجی فرفوریوس است که ابن سینا مطالب زیادی را به آن اضافه کرده است. که در واقع در دو مقاله آورده شده است. مقاله اولی و مقاله ثانی. مقاله اولی 14 فصل دارد که 4 فصل اول ان در مورد مقدمات منطق است. این 4 فصل در واقع یک موضوع مرتبط به هم دارند. سه فصل بعدی در مورد کلی و جزیی و اقسام کلی است.   فصل 5 و 6 و 7 درباره ذاتی و عرضی و ویژگیهای ذاتی است. فصل 8 تا 14 معطوف به ایساغوجی یعنی جنس،‌ و فصل، ‌نوع،‌ عرض عام و خاص و در واقع همان محتوایی است که فورفوریوس در کتاب ایساغوجی آورده است. بنابراین 7 فصل نخست هفت فصل مستقل است. در مقاله ثانی  از بحث اشتراکات و مباینات بین کلیات خمس به بعد ... آورده شده است. به نظر ایشان این ترتیب عجیبی است که مطالب مرتبط در یک مقاله و مطالب نامرتبط در مقاله ای دیگری در کنارهم آمده است . به نظر وی اگر کسی می خواست اینها را تبویب یا فصل بندی نماید بایستی اینها را در سه مقاله قرار می داد؛ مقالات اولی در مقدمات، مقالات ثانی در مباحث کلی، و مقالات ثالث در باب کلیات خمس.  وی ادامه داد برای وی جای سوال است که این تبویب نادرست آیا منتسب به خود ابن سیناست؟ آیا ممکن است ابن سینا تا این حد در تبویب مطالب اشتباه کند؟ البته این احتمال قوی می دهد که تبویب این مطالب بعدها انجام شده باشد است چون این ترتیب به نظر ایشان نادرست است و از ابن سینا بعید می نماید با آن هوش و فراست متوجه این امر نبوده باشد. این اولین نکته ایشان در مورد ورود به مدخل شفا بود.
ایشان سپس سخنان خود را در مورد تصحیح این اثر و نسخه های موجود از این اثر اختصاص دادند. وی گفت: نسخه های زیادی از مدخل شفا وجود دارد ولی نسخه های کهن کمی از انها در دسترس ماست که وی هنوز نتوانسته است به نسخه های خطی کهن اقدم دست پیدا کند. ولی نسخه‌هایی که ایشان اکنون به آن دسترسی پیدا کرده است 2 نسخه از ایران و 3 نسخه از کتابخانه های ترکیه است که سالهای قبل توسط جناب دکتر حبیبی از ترکیه به ایران آورده شده است و کاش ایشان نسخه های دیگر را هم می توانستند به ایران بیاورند. وی ادامه داد تا جایی که ایشان اطلاع دارد نسخه اقدم یا نسخه اول در حال حاضر همان نسخه سال 536 ه. ق است که اقدم نسخ مدخل شفاست که نسخه‌ای از این قدیمی تر تا جایی که ما اطلاع داریم وجود ندارد. در روی صفحه اول و اخر این نسخه  عبارتی است که در صفحه روی جلد آن عبارت المجلد اولی من کتاب شفا اورده شده است و در صفحه اخر ان عبارت تمّت المجلد اولی من کتاب ... این نسخه کل مدخل را دارد به همراه سه فصل از مقاله اول مقولات. که متاسفانه جلدهای دیگر این نسخه پیدا نشده یا مفقود شده ‌اند و یا در دسترس نیست. به عبارتی فقط همین جلد از این کتاب برجای مانده. خط زیبا،‌ خوانا و خوش خوانی دارد. به نظر ایشان این نسخه قطعا در اختیار مصححان مصری نبوده است. و نسخه مصری دارای خطاهای بسیاری از نظر تایپ،‌ ویرایش،‌ پارگراف بندی و ....دارد. وی ادامه داد به نسخه هایی در پاورقی این کتاب اشاره شده است که بسیار اصّح و صحیح تر از مواردی است که در خود متن انتخاب شده است و سپس ایشان به وارد شدن خطاهای زیادی که در چاپ مصر وجود دارد اشاره کردند و این نمونه ها را بتفصیل برشمردند.
نکته دیگر به گمان ایشان این است گاهی ابن سینا به عمد لغات دشوار را در این کتاب جایگزین لغت آسان کرده است و مصحح و محقق را به دشواری می اندازد تا به جستجوی معنا و ریشه شناسی ان برود. البته این مساله یک احتمال است و نظر ایشان در این مورد قطعی نیست.
سپس ایشان به نکته‌ایی اساسی در مورد کاربرد واژه انِّیت در آثار ابن سینا اشاره کرد واژه‌ای که در تاریخ فلسفه اسلامی بسیار بسیار کاربرد دارد و در واقع شاید یکی از ریشه‌های این کلمه باز می گردد به کتاب شفاء و مخصوصا همین کتاب مدخل. البته این کلمه انِّیت به کسر الف در چاپ قاهره آمده است که به نظر وی صحیح آن واژه دیگری است.
وی ادامه داد: ‌ابتدا باید بگویم این کلمه 22 بار در شفا، ‌5 بار در برهان، ‌15 بار در الهیات شفا،‌1بار در نفس شفا و 3 بار در تعلیقات تکرار شده است. اما این واژه به صورت انواع و اقسام مختلفی ثبت و ضبط شده است. انِّیت با کسر و انَّیت با فتحه نیز آمده است. برخی ریشه انِّ را همان انِّ مشبهه بالفعل می دانند که در اینجا انِّیت دلالت بر وجود میکند. برخی ریشه آن را اَنَّ مشبهه بالفعل با فتحه الف می دانند و اغلب غربیها آن را با فتحه  استعمال می کنند که آن را همریشه اَن شرطی به معنای تشکیک و عدم قطعیت و تردید می‌دانند. برخی ضبط صحیح آن را به معنای آنیت از اون یونانی(hen) به معنای وجود، درست می‌دانند و گاهی از أینَ عربی به معنای جا و مکان. برتولاچی به ترکیبی از انِّ و اَنَّ معتقد است. و گاهی برخی اَنیت بدون تشدید که برگرفته از أنا می دانند مسبوق به سابقه صوفیان به مثابه انا الله الذی لا اله الا انا.
البته تحقیقی برای نخستین بار توسط أبوریده در سال 1950 انجام شده است که وقتی وی کتابی از کندی را تصحیح کرده متذکر آن شده و آنهم ضبط کلمه به صورت درست اَیَّت است. که اگر این مورد درست باشد اتفاق جدیدی در خوانش کتاب شفا هم صورت خواهد گرفت.  ایشان ادامه داد که تحقیق مفصلی از سال 1913 تا 2012 که آخرین فرد برتولاچی است انجام شده است این آقای برتولاچی مقاله‌ای دارد که مضمون ان اینست که انِّیت یا اَیَّت؟ یا به عبارتی ضبط صحیح این واژه اَیَّت است یا انِّیت؟ و ایشان معتقد است که اَیَّت درست است. حالا اگر در کتاب شفا این اَیَّت را درست بدانیم این 22 موردی که این واژه به صورت کلمه انِّیت آمده است که همراه فصل است و در جواب أی شی هو برخلاف جنس و نوع که در تعریف و جواب ماهو می‌آید درست نخواهد بود. به عبارتی دیگر،‌ جنس و نوع در جواب ماهو می آیند در حالی که فصل اَیَّت است و در جواب أی شی هو می آید. بنابراین ضبط درست تمام این 22 مورد در مدخل شفا اَیَّت است. و اگر این مطلب صحیح باشد احتمال اینکه باقی کتاب شفاء و باقی کتابهای ابن سینا آنجایی که انِّیت امده اَیَّت باشد بسیار بالاست و البته این نظر هنوز قطعی نیست و احتیاج به تحقیقات بیشتری دارد.